Η Σαλαμίνα έγινε διεθνώς γνωστή από την ομώνυμη Ναυμαχία που συνέβη το 480 π.Χ., που έδωσαν οι αρχαίοι Έλληνες σταματώντας την Περσική Αυτοκρατορία να εισχωρήσει στην Ευρώπη. Στην Σαλαμίνα ο μεγάλος νεοέλληνας ποιητής Άγγελος Σικελιανός έμεινε σε ένα σπιτάκι από το 1933 έως το 1950, απέναντι από το Μοναστήρι της Φανερωμένης. Ο θρυλικός αγωνιστής της Ελληνικής Επανάστασης, Γεώργιος Καραϊσκάκης είχε το στρατηγείο του στην παραλία της Σαλαμίνας, προστάτης του ήταν ο Άγιος Δημήτρης γι' αυτό και τελευταία του επιθυμία ήταν να θαφτεί στο νησί. Στις ΒΑ. ακτές της νήσου βρίσκονται οι εγκαταστάσεις του Ναυστάθμου Σαλαμίνας.
Ονομασία
Σύμφωνα με τη μυθολογία, το νησί πήρε την ονομασία του από τη νεράιδα Σαλαμίνα που είχε πατέρα τον θεό Ασωπό, μητέρα την Μετώπη, αδελφή τη νεράιδα Αίγινα και σύζυγό το θεό της θάλασσας Ποσειδώνα.
Κατά την αρχαιότητα και σύμφωνα με το ιστορικό γεωγράφο Στράβωνα η Σαλαμίνα ήταν γνωστή με τις ονομασίες Σκιράς ( από τον ήρωα Σκίρο ), Πιτυούσα ( πίτυς = πεύκο ) από τα πολλά πεύκα που υπήρχαν και Κυχρεία από τον Κυχρέα, ο οποίος ήταν γιος της νεράιδας Σαλαμίνας . Ο Κυχρέας έγινε ο πρώτος μυθικός βασιλιάς της Σαλαμίνας, όταν την απάλλαξε από έναν φοβερό δράκοντα, που την καταδυνάστευε και λεηλατούσε. Άλλες παραδόσεις συνδέουν το Κυχρέα με ένα ιερό φίδι, όπου βοήθησε τον ελληνικό στόλο κατά τη διάρκεια Ναυμαχίας της Σαλαμίνας, προκαλώντας σύγχυση στα περσικά πλοία .
Ιστορικοί χρόνοι
Στους αρχαιότατους χρόνους το νησί υπήρξε αυτόνομο Μυκηναϊκό βασίλειο με βασιλείς από τον οίκο των Αιακίδων ( ο Αιακός ήταν μυθικός βασιλιάς της Αίγινας γιος του Δία και της νεράιδας Αίγινας ) . Γνωστός βασιλιάς αυτού του οίκου ήταν ο Τελαμώνας,γιος του Αιακού. Σύμφωνα με τη μυθολογία ο Τελαμώνας έφυγε από την Αίγινα, διότι είχε δολοφονήσει τον ετεροθαλή αδερφό του Φώκο και πήγε στη Σαλαμίνα, όπου νυμφεύτηκε την κόρη του Κυχρέα, Γλαύκη και έγινε βασιλιάς της Σαλαμίνας . Από το γάμο τους δεν απέκτησαν παιδιά . Μετά τον θάνατο της Γλαύκης, ο Τελαμώνας νυμφεύτηκε δύο γυναίκες, την Ερίβοια και την Ησιόνη . Με την πρώτη απέκτησε τον Αίαντα όπου σημαίνει αετός, ενώ με τη δεύτερη τον Τεύκρο .
Τρωικός Πόλεμος
Στον τρωικό πόλεμο ο Αίαντας έλαβε μέρος με 12 καράβια μαζί με τον Τεύκρο. Μετά το θάνατο του Αίαντα στην Τροία ο Τεύκρος γύρισε στη Σαλαμίνα, αλλά οργισμένος και θυμωμένος ο πατέρας του ( Τελαμώνας ) τον έδιωξε από το νησί γιατί δεν εκδικήθηκε το χαμό του αδερφού του και δεν έφερε τα λείψανά του στην πατρίδα του . Ο Τεύκρος μαζί με τους συντρόφους τους έφτασε με πλοία στις ανατολικές ακτές της Κύπρου, όπου και ίδρυσε πόλη, την οποία και κάλεσε Σαλαμίνα εις μνήμη της γενέτειράς του. Η πόλη αυτή μετέπειτα ονομάστηκε Κωνσταντία και βρίσκεται περίπου στον χώρο της σημερινής κατεχόμενης Αμμοχώστου.
Η αυτονομία της νήσου Σαλαμίνας καταργήθηκε, όταν ο Φιλαίος ( ή και Φίλαιος ), εγγονός του Αίαντα και γιος του Ευρυσάκη, παρέδωσε το νησί στην κυριαρχία των Αθηναίων. Για την πράξη του αυτή, οι Αθηναίοι τον αναγνώρισαν ως Αθηναίο πολίτη.
Η κατάκτηση από τους Μεγαρείς
Περί τα μέσα του 7ου αιώνα π.Χ., η Σαλαμίνα υποτάχθηκε στους Μεγαρείς, οι οποίοι την κατείχαν από το 640 π. Χ. έως το 570 π.Χ. Την περίοδο εκείνη ο Αθηναίος νομοθέτης Σόλωνας έγραψε την πολεμική ελεγεία με τίτλο «Σαλαμίς», με απώτερο στόχο να διεγείρει τον πατριωτισμό των συμπολιτών του, ώστε να ξαναποκτήσουν τη Σαλαμίνα . Τελικά και μετά από εικοσαετή πόλεμο, μεταξύ Αθηναίων και Μεγαρέων, η Σαλαμίνα περιήλθε εκ νέου στην κυριαρχία των Αθηναίων μέχρι το έτος 318 π.Χ., στη διάρκεια του οποίου καταλήφθηκε από τους Μακεδόνες και συγκεκριμένα από τον Κάσσανδρο , έναν από τους επιγόνους του Μ. Αλεξάνδρου . Αρκετά χρόνια αργότερα, το 229 π.Χ., ο αρχηγός της Αχαϊκής Συμπολιτείας, ο Άρατος, την παρέδωσε εκ νέου στους Αθηναίους . Από τότε η Σαλαμίνα ακολούθησε, κατά κανόνα, την τύχη της Αθήνας και της υπόλοιπης Ελλάδας σ΄ όλες της φάσεις της πολυκύμαντης ιστορίας της ( ρωμαϊκοί χρόνοι, βυζαντινή περίοδος, φραγκοκρατία, τουρκοκρατία ) .
2ος αιώ. π.Χ - 8ος αιώ. μ.Χ.
Σύμφωνα με τον περιηγητή της αρχαιότητας, Παυσανία, η αρχαία πόλη της Σαλαμίνας (σημερινά Αμπελάκια) είχε εγκαταλειφθεί καθόσον, πριν από το τέλος του 2ου μ. Χ. αιώνα, ο ίδιος διαπίστωσε ερείπια στην αγορά αυτής . Οι κάτοικοι, που την εγκατέλειψαν, εγκαταστάθηκαν σ΄ άλλα σημεία του νησιού . Από τα υπάρχοντα αρχαιολογικά στοιχεία της Σαλαμίνας, τεκμαίρεται η ύπαρξη δύο οικισμών κατά τη διάρκεια αυτής της χιλιετίας: ενός στη νότια πλευρά εκεί, όπου σήμερα ευρίσκεται το χωριό Αιάντειο και ενός άλλου στη βόρεια πλευρά στη θέση, όπου είναι η σημερινή πόλη της Σαλαμίνας. Αξιομνημόνευτο είναι το γεγονός ότι, επί εποχής Ιουστινιανού (527-565), η Σαλαμίνα κατατασσόταν μεταξύ των πόλεων της βυζαντινής αυτοκρατορίας .
15ος αιώ. μ.Χ. - 19 αιώ. μ.Χ.
Λίγα χρόνια μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης από το Μωάμεθ Β΄ (1453), οι Τούρκοι κυρίευσαν τη Σαλαμίνα (1462). Επί τουρκοκρατίας η κοινωνική και οικονομική ζωή σ΄ όλο τον ελλαδικό χώρο ατόνησε. Το ίδιο συνέβηκε και στη Σαλαμίνα, που αποκαλείται έκτοτε Κούλουρη. Τα ιστορικά στοιχεία για τα πρώτα διακόσια χρόνια αυτής της περιόδου (1450-1650) είναι ελάχιστα έως ανύπαρκτα. Στα μέσα του 17ου αιώνα επισκέφθηκαν τη Σαλαμίνα δύο σημαντικές προσωπικότητες. Το 1670 ο Μεγαρίτης θεοσεβής Λάμπρος Κανέλλος (μετέπειτα Όσιος Λαυρέντιος), ο οποίος επανίδρυσε, ή κατ΄ άλλους επανακαίνισε, το καθολικό της Μονής Φανερωμένης και το 1674 ο Άγγλος πρόξενος Τζίν Σιρόντ ( αγγ. Jean Siraud ) . Ο τελευταίος, σε σχετική έκθεσή του, έγραφε: «Επάνω στο νησί υπάρχουν τρία χωριά: το ένα ονομαζόμενο Κούλουρη (σημερινή πόλη Σαλαμίνας), το άλλο Μητρόπολη (πρόκειται περί του Αιαντείου) και το Αμπελάκι. Σ΄ όλο το νησί δεν υπάρχουν παρά εξακόσιες ψυχές , εν μέρει Έλληνες εν μέρει Αρβανίτες». Λίγα χρόνια αργότερα, το 1688, ο ελληνικός πληθυσμός της νήσου ενισχύθηκε με την αναγκαστική μετακίνηση αθηναϊκών οικογενειών από την Αθήνα προς τη Σαλαμίνα, λόγω της παρουσίας σ΄ ολόκληρη την Αττική των Ενετών με επικεφαλής το Φραγκίσκο Μοροζίνη. Η μετακίνηση αυτή έδωσε πνοή ανάπτυξης και προόδου στο νησί, δημιουργώντας κατ΄ αυτό τον τρόπο τις προϋποθέσεις για τη συμμετοχή της Σαλαμίνας στα οικονομικά, κοινωνικά και πολιτιστικά δρώμενα εκείνης της εποχής. Μιας εποχής , όπου οι δραστηριότητες του νεοελληνικού διαφωτισμού οδήγησαν στην πνευματική αφύπνιση του ελληνικού γένους , που είχε ως αποτέλεσμα την επανάσταση του 1821 και την απελευθέρωση των Ελλήνων από τον οθωμανικό ζυγό. Απόρροια αυτής της ανάπτυξης ήταν η Σαλαμίνα, κατά τη διάρκεια του 18ου αιώνα, να διέθετε αρκετά μικρά πλοιάρια. Πολλά απ΄ αυτά έλαβαν μέρος στην Ελληνική επανάσταση του 1769-70, που εκδηλώθηκε μετά από υποκίνηση των Ρώσων και έμεινε γνωστή στην ιστορία ως Ορλωφικά . Παρ΄ όλη την ατυχή έκβαση των Ορλωφικών, ο ατρόμητος αγωνιστής εκείνης της περιόδου Μητρομάρας συνέχισε μόνος του τον αγώνα της ανεξαρτησίας και το Φεβρουάριο του 1771 ύψωσε στη Σαλαμίνα τη ρώσικη σημαία της επανάστασης.
Στην πρώιμη και ατελέσφορη αυτή προσπάθεια αποτίναξης του οθωμανικού ζυγού, το μοναδικό επίτευγμα ήταν η καταστροφή του τουρκικού στόλου στο Τσεσμέ (1770) από το ρωσικό ναυτικό, γεγονός που ανάγκασε τους Οθωμανούς να υπογράψουν το 1774 τη συνθήκη του Κιουτσούκ - Καϊναρτζή. Μια συνθήκη που, παρέχοντας το δικαίωμα της ελεύθερης ναυσιπλοΐας στα ελληνικά πλοία υπό ρώσικη σημαία, αποτέλεσε σταθμό για την ανάπτυξη της ελληνικής ναυτιλίας, μετατρέποντας τους Έλληνες σε πραγματικούς αμαξηλάτες της Μεσογείου. Η ανάπτυξη της ελληνικής ναυτιλίας έλαβε τέτοιες διαστάσεις, που ο Α. Κοραής στο «Υπόμνημα περί της παρούσης καταστάσεως εν Ελλάδι», υπολόγιζε ότι το 1803 οι Έλληνες διέθεταν 556 πλοία με εκτόπισμα 131.000 τόνων και πλήρωμα 16.131 ναυτών . Στους Έλληνες ναυτικούς επιτράπηκε να εξοπλίσουν τα εμπορικά τους πλοία με κανόνια, προκειμένου αυτοί να αντιμετώπιζαν τον κίνδυνο των πειρατών, που ελλόχευε κατά τη διάρκεια των ταξιδιών τους. Έτσι ο θαλάσσιος αγώνας κατά των πειρατών αποτέλεσε το πρώτο πολεμικό σχολείο για τους Έλληνες ναυτικούς, παρέχοντας σ΄ αυτούς την απαραίτητη πολεμική εμπειρία, που σε τελική ανάλυση τους έδωσε τη δυνατότητα να κυριαρχήσουν στη θάλασσα κατά την επανάσταση του 1821 .
Η Σύγχρονη Σαλαμίνα
Ο εγγεγραμμένος πληθυσμός του νησιού της Σαλαμίνας ήταν 38.022 το 2001 . Το νησί της Σαλαμίνας χωρίζεται σε δύο δήμους, τον δήμο Σαλαμίνας που ιδρύθηκε το 1835 ( 30.962 κ. ) , με δήμαρχο τον Σπύρο Σοφρά και τον δήμο Αμπελακίων που ιδρύθηκε το 1998 ( 7.060 κ. ) με δήμαρχο τον Μάριο Τραυλό. Οι δύο δήμοι θα διατηρηθούν μέχρι το τέλος του 2010 οπότε θα ενωθούν συγκροτώντας τον νέα Δήμο Σαλαμίνας, όπως προβλέπεται από το πρόγραμμα Καλλικράτης. Κάθε καλοκαιρινή περίοδο στο πάνω από 300.000 τουρίστες επισκέπτονται το νησί. Οι παραλίες της είναι κρυστάλλινες και κατάλληλες για μπάνιο . Για μπάνιο προσφέρονται οι περιοχές Περιστέρια, Αιάντειο, Κανάκια, Σελήνια, Σατερλί, Ρέστη, Ηλιακτή, Βασιλικά, Αγ. Γιώργης κ.α. Σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat για την επιβατική κίνηση στα λιμάνια της Ευρώπης[1], to 2008 και το 2009, τα Παλούκια της Σαλαμίνας βρίσκονται στη δεύτερη θέση της λίστας και το Πέραμα στην τρίτη θέση.
